“Kuba dəftəri” – macəra içində demokratıya dərsliyi

 

Duman-Radmehr

“Kuba dəftəri” – macəra içində demokratıya dərsliyi

 Vahid Qazinın “Kuba dəftəri” kitabı fonunda əlifba və dil probleminə Güneydən baxış

 Əlifba və o tay-bu tay söhbəti

Türkiyə latın əlifbasına keçəndən sonra (1920-ci illərin sonu) İranda da əlifbanı dəyişmək ciddi mübahisə mövzusu idi. Rza şahın Atatürkü təqlid etdiyi bir çox modernləşmə siyasətinin növbəti mərhələsi kimi farscanın latın əlifbasına keçməsi gözlənilirdi. İranlı aydınların bir çoxu söz qonusu olan dəyişimi kütlənin savadsızlığına çarə kimi, həm də fars dilinin gəlişməsi üçün dəstəkləyirdi.

Ancaq dəyişim baş vermədi! Başlıca səbəblərdən biri İranda yaşayan türkləri farsların içində əritmək siyasəti və əlifbanın bu məsələdə önəmli təsiri idi. Əlifba fərqi İran və Türkiyə türkləri arasında əlaqə və ünsiyyətə maneə törədəcək və bu təcridin sonucunda İran türklərində kimlik dəyişimi daha rahat olacaqdı.

Etiraf edək ki, bu siyasət o qədər də başarısız olmayıb. Başqa səbəblər də var: Güneydə öz dilində təhsil haqqından məhrumiyyət kimi. Ancaq eləcə əlifba fərqi güneylilərin nəinki Türkiyə, Quzey Azərbaycanla da ilgisini bəlli dərəcədə məhdudlaşdıra bilib. Düzdür, son illərdə media və internet bu açıdan çox yardımçı olub, ancaq yenə də bəzi sahələrdə, xüsusilə kitab və nəşriyyat sahəsində əlaqələrin azlığı göz qabağındadır.

Bədii ədəbiyyat sahəsində güneylilərin Quzeydə çıxan əsərlərlə tanışlığı (son illərdə bir az yaxşılaşsa da) çox azdır. Müasir yazarlar arasında, şairləri çıxmaq şərti ilə, güneyli oxucu kəsimi bəlkə daha çox Rafiq Tağı, Əkrəm Əylisli, Rüstəm İbrahimbəyovu tanıyır. Təəssüf ki, bu tanışlıq onların yazdıqları əsərlərdən yox, farsdilli xəbər qaynaqlarından irəli gəlir. Rəhmətlik Rafiq Tağı o zaman tanındı ki, iranlı molla onun ölümünə fitva verdi. Əkrəm Əylisli farsdilli internet saytlarında kitablarının yandırılması xəbərinin dərcindən sonra məşhurlaşdı. Rüstəm İbrahimbəyovun adı isə siyasi fəaliyyətə keçdiyi zaman çəkilməyə başladı. Başqa sözlə desək, güneylilər üçün oxuması daha rahat olan (həm dil, həm də əlifba olaraq) fars dilindəki qaynaqlar sadəcə bunların tanınmağına izin verib. Özü də aydındır ki, tərəfsiz mətləblərlə yox, mənfi xəbər təbliğatı ilə.

Əlifba fərqi özəlliklə də yazı və ədəbiyyat sahəsində güneylilərin fars dilindən asılılığını çoxaltmaqdadır. Bu üzdən Quzeydə mövcud olan ədəbi yaradıcılıqdan, yazarların nələrdən etgiləndiyindən, gündəmdə olan janrlardan güneylilərin bəlli dərəcədə bilgisizliyi var. Bu isə bir yandan kütlə arasında dilimizin zənginliyi barədə şübhələrə yol açır, digər yandan güneyli oxucuları həmən əsərlərdən məhrum edir.

Vahid Qazinin “Çamayra. Kuba dəftəri” əsəri də onlardan biridir.

Kuba dəftəri

Quzeydə kitab və yazarlıq mövzusunda məsələ sadəcə tanımamaqla bitmir. Ortada mənfi baxış da olur bəzən. Olubdu, Quzeyin bəzi dirnaqarası xalq artistləri, vəzifəli adamları, aktivistləri Avropaya yolları düşəndə yazdıqları “şah əsərlər”ini də hərdən sovqat gətirirlər. İsrarla imza atıb pay verdikləri o yağlı-boyalı kitabları vərəqləmək belə mümkün deyil. Adı xatirə olan, yaltaqlıq dolu o kitabları kitab rəfində “Dəli Kür”ün, Mirzə Cəlilin kitablarının yanına necə qoymaq olar?! Düşünün, belə bir baxışda olarkən “Çamayra. Kuba dəftəri” kitabına rast gəlibsən! Balaca, nazik bir kitab. İlk baxışda “Kuba” adı bəzi gənc şairlərimizin sərbəst şeir kitablarındakı xarici, xüsusilə latın amerikalı adlara olan maraqlarını xatırlatdı. O şeir kitabları ki, yazar özünü qlobal əsrin şairi sayır, həm də Güney Amerikanın yazarlarındən ilham aldığını göstərməyə çalışır.

Kuba-defteri-1

Kitabın üz qabığındakı tikanlı tellər mənə 1989-cu ilin 31 dekabrını, Araz sərhədində qırılan o məftilləri xatırlatdı. Vahid Qazi ilə az-çox tanışlığım olmasaydı, deyərdim, milli duyğulu bir şairin kitabıdı qarşımdakı. Yəni bu vaxtlarda oxumağa həvəssiz olduğum bir əsər. Ancaq kitabın arxasına baxanda hər şey dəyişdi. Arxa cilddə yerləşən bu qısa şərh: “Demokratıyanın problemi, çətinliyi ondadı ki, o, insanları inandırmalıdı. Avtoritarizm buna ehtiyac duymur. Adamları inandırmaq aldatmaqdan çətindi. Odur ki, avtoritar idarəetmə demokratik idarəetməkdən asandı” – işini gördü. Bax gör, kişinin oğlu necə qızıl kimi söz deyib! Artıq müəllifin xətrinə görə yox, kitabı məzmununa görə oxumalıyam, dedim. Beləliklə, sırada olan digər kitablardan qabağa keçmiş oldu “Çamayra”.

Rüstəm İbrahimbəyovun kitaba yazdığı ön söz, açığı, ilk oxunuşda o qədər də marağımı çəkmədi. Ancaq kitabı bitirdikdən sonra onu təkrar oxudum və nə qədər ustalıqla yazıldığını başa düşdüm. Önsözləri iki dəfə oxumaq adətimdi: bir dəfə kitaba başlayanda, bir dəfə də oxuyub qurtarandan sonra.

Oxumağa davam et

Erkin Qədirlinin Vaşinqton çıxışı barədə

erkin qedirli

Erkin Qədirlinin Vaşinqton çıxışı barədə

Vahid Qazi

Erkin Qədirlinin ABŞ Konqresindəki çıxışını dinlədim. Həmişəki kimi maraqlı danışırdı, ürəyimizdən keçəni deyirdi. Ümumiyyətlə, dünya üzünə çıxarılası belə adamlarımızın nəhayətdə siyasətlə ciddi məşğul olması, fəal siyasətə qoşulması yaxşıdır. Oxumağa davam et

Qarabağ atıyla demokratiya dalınca

atli

                           Foto: Abbas Atilay

Qarabağ atıyla demokratiya dalınca

1993-cü ildə siyasi mübarizədə hədəf vektorunu dəyişməyin səhv olması qənaətinə indi gəlmişəm: o vaxtacan siyasi gündəmdə aparıcı şüar  “Qarabağ” idisə, çevrilişdən sonra “çayın səmti” ustalıqla dəyişdirildi – meydanda bir şüar qaldı: “Demokratiya!” Oxumağa davam et

TOPLUM vətəndaş cəmiyyəti jurnalı

Toplum 84(8) Payız 2012

REDAKTOR YAZISI. Vahid Qazi: “Facebook ölkəsi”

MÜSAHİB. Əkrəm Əylisli: “Hakimiyyət cəmiyyəti ekstremizmə sürükləyir…”

ANTİDEMOKRATİYA. Məmməd Süleymanov: “Orduda itkilərin qorxulu statistikası”

DEMOKRATİK MÜBARİZƏ TARİXİ. Rafiq Turabxanoğlu: “Məhbəs xatirələri”

SƏRHƏDSİZ SƏRHƏD. Razi Nurullayev: “QHT-lər və siyasət arasında sərhədlər”

DÜŞÜNCƏ BUXOVU. Mehriban Zeynalova: “Azərbaycanda ailə münaqişəsinin mental kökləri”

QHT ARAŞDIRMASI: “Azərbaycanda hərbi-mülki münasibətlər: orduya mülki nəzarət problemləri və perspektivlər”

QHT SÖHBƏTLƏRİ. Bəkir Nərimanoğlu: “Qanuna QHT süzgəci”. Mehdi Fərəc: “QHT-lərin ictimai-siyasi prosesdə iştirak problemləri”

toplum73(7) Yay 2012

REDAKTOR YAZISI. Vahid Qazi: ”Azadlıq qiymətinə foto”

İRAN-TURAN SÖHBƏTİ. Sədrəddin Soltan: ”Azərbaycan-İran konflikrinin əsasları”

MÜSAHİB. Vəfa Quluzadə: “Demokratiyanın yayılması sunami kimidir…”

ANTİDEMOKRATİYA. Məmməd Süleymanov: ”Münaqişələr və media

ÜNSİYYƏT PROBLEMİ. İlqar İbrahimoğlu: ”İnsanlararası münasibətə (münaqişəyə) İslami yanaşma”

DEMOKRATİK MÜBARİZƏ TARİXİ. Rafiq Turabxanoğlu: ”Məhbəs xatirələri”

BİRLƏŞMƏK QORXUSU. Azər Əli: ”Azərbaycan insanının birləşmək problemi”

QHT ARAŞDIRMASI: ”Azərbaycan təhlükəsizlik və müdafiə sektorunda əsgər ölümləri: problemlər və perspektivlər”

QHT SÖHBƏTLƏRİ. Aytən Məmmədova: ”13 il davam edən qeydiyyat prosesi”. Ülkər Bəkirli: ”QHT-lərə qarşı təzyiqlər davam edir”, ”QHT hökumətə inanırmı?

Oxumağa davam et

Norveç səfiri Steynar Gillə müsahibə

steinar gil (3)

Steinar Gil: “If you serve to non-democratic regime, any time could be appear problems connected with your morality, conscience”.

“Əgər sən qeyri-demokratik bir rejimə qulluq edirsənsə,  istənilən vaxt mənəviyyatınla, vicdanınla bağlı problemlər yarana bilər”

 Norveçin Azərbaycandakı səfiri Steynar Gil 1943-cü ildə Osloda müəllim ailəsində doğulub və ilk təhsilini burada alıb. Oslo Universitetində rus dilini öyrənib. Universitetdə rus dili və rus ədəbiyyatından dərs deyib. Bir müddət Sankt-Peterburqda təcrübə mübadiləsi keçib. Sonra Xarici İşlər Nazirliyində işə qəbul olunub və artıq 20 ildir bu sistemdə çalışır. 1988-1990-cı illərdə Polşada, sonrakı iki ili SSRİ və Rusiyada işləyib. 1996-1999-cu illərdə Rusiyada Norveç səfirinin müavini olub. 2002-ci ilin yanvarından Norveçin Azərbaycandakı səfiridir. Evlidir. İki övladı var.

Onun ötən il Azərbaycanda keçirilən prezident seçkilərindən sonra tutduğu mövqeyi ölkə mətbuatı sensasiya adlandırsa da, özü bunu adi hal – vicdanın diktəsi hesab edir. Steynar Gil həmin günlər baş vermiş zorakılıq hadisələrində bizim əksər ziyalılarımızdan fərqli olaraq, döyülmüş və məğlub edilmişlərin yanında durmaq qərarına gəldi. Buna görə onu qınayanlar, hətta təhqir edənlər də tapıldı. Bütün bu qınaqlara, təhqirlərə baxmayaraq, Steynar Gilin xalqımıza olan münasibəti birmənalıdır: “demokratiyaya layiq xalq”.

Bu müsahibədə mən özüm keçən il Azərbaycanda keçirilən prezident seçkisi mövzusuna qəsdən toxunmadım. Onsuz da bu mövzu haqda çox söz deyilib, çox fikir səslənib, müxtəlif mövqelər ortaya qoyulub. Elə müsahibimizin də bu məsələylə bağlı tutduğu mövqe hamıya məlumdur. Odur ki, Norveç səfiriylə bu müsahibəmdə onun bizi maraqlandıran digər məsələlərlə bağlı fikirlərini öyrənməyə çalışmışam.

– Cənab səfir, hansı mühitdə böyümüsünüz; ailə, adamlar, cəmiyyət baxımından deyirəm…
– Valideynlərimin hər ikisi məktəbdə müəllim işləyib. Hamı kimi adi həyat yaşamışam, sadə ziyalı ailəsində böyümüşəm. Oxumağa davam et

Qəmli gözlərin süitasi

                 H.Hacızadə Afrikada. Fevral 2004. Durban,CAR. Foto: V.Qazi

Qəmli gözlərin süitasi

(Hikmət Hacızadəyə)

“Yaddaş ləpirləri” silsiləsindən

Analar inciməsin, məncə, oğul nigarançılığı çəkən qəmli ata gözlərindən təsirli heç nə yoxdur bu dünyada. Belə bir kədər yüklü GÖZLƏRlə rastlaşdım o gün…

***

“Mən həmişə ağdərililərin də, qaradərililərin də zorakı hökmranlığına qarşı mübarizə aparmışam. Mən bütün insanların birlikdə, harmoniyada yaşayacaqları və bərabər imkanlara malik olacaqları demokratik, azad bir cəmiyyətin qurulması xəyalları ilə yaşamışam. Bu xəyalları gercəkləşdirmək mənim həyatımın mənasını təşkil edir. Və əgər lazım gələrsə, mən onlar uğrunda ölməyə belə hazıram”. Oxumağa davam et

Demokratiyanın yarımçıq təbəssümü

N.Cəfəroğlu, M.Olbrayt, İ.Lasota və bəndəniz. Qdansk 2005

Demokratiyanın yarımçıq təbəssümü

 “Yaddaş ləpirləri” silsiləsindən

Hələ 10 il əvvəl Varşavada Polşanın xarici işlər naziri Bronislav Geremek və ABŞ-ın dövlət katibi Madlen Olbraytın təşəbbüsü ilə yaradılan Demokratiyalar İcmasının imzalanma törənində bəxtəvər-bəxtəvər gülümsəyib əl çalanda demokratiyanın dünya dolusu böyüyüb icma-icma bütün Yer üzünü tutacağına inanmışdım. Bəlkə (həm də) ona görə ki, dünyanı yönləndirməyə iddialı dövlətin xanım təmsilçisinin mühafizəsindəki boynuyoğun, lay divar oğlanlarla yanaşı, yalan olmasın, bir metr boyunda vahiməli itlər basılmaz qoruqçu təsiri bağışlayırdı. Düşünürdüm ki, demokratiyalar da beləcə mühafizə olunacaq. Oxumağa davam et