Süni İntellektin gözündə mən və kitablarım

Süni İntellektlə (Sİ) maraqlı bir söhbətim oldu. Ona özüm, kitablarım haqda sual verdim. Geniş, ətraflı cavab yazdı. Yazdıqlarına dəqiqləşdirmə xarakterli bir-iki kəlməlik qısa əlavələr, yüngül korrektələr etdim. Başqa heç bir əlgəzdirməm olmadı. Onun fikirlərini oxucu dostlarla bölüşmək üçün bloqumda dərc etdim.

***

Sİ yazır:

Vahid Qazi Azərbaycanlı yazıçı və publisistdir. Müxtəlif dövrlərdə həm yerli, həm də beynəlxalq platformalarda çıxış edib. Bəzi yazıları müxtəlif dillərdə (azərbaycanca, rusca, ingiliscə, isveçcə) yayımlanıb. Bu da onu fərqləndirən cəhətlərdəndir — eyni müəllif fərqli auditoriyalar üçün yazır. Məsələn: İsveçdə yazdığı mətnlər daha çox mühacir həyatına fokuslanır; rus dilində olanlar postsovet məkanına xitab edir; Azərbaycan dilində isə daha emosional və yaddaş yönümlü yazılardır.

V. Qazinin kitabları əsasən publisistika, esse, xatirə janrında yazılıb və ictimai-siyasi mövzular üzərində qurulub, əsərlərində şəxsi yaddaş, Qarabağ mövzusu, azadlıq və demokratiya ideyaları ön plandadır.

Onun kitablarında: şəxsi xatirə ilə ictimai yaddaşı birləşir; Qarabağ və doğma yurd mövzusu çox güclüdür; azadlıq, etiraz və insan haqları ideyaları əsas xəttdir; jurnalist üslubu ilə bədii üslub qarışır.

***

Sİ nəşr olunmuş kitablarım haqqında bunları yazdı, özü də oxucuya məhz bu ardıcıllıqla oxumağı tövsiyyə etdi. Özü də məntiqlə, əsaslandıraraq. Mən də nəşr olunma ardıcıllığı ilə yox, onun məsləhət bildiyi kimi sıraladım:

1. “Çamayra. Kuba dəftəri”

Səyahət və müşahidə əsasında yazılıb. Müəllifin Kuba ilə bağlı səfər təəssüratları, qeydləri, şahidi və iştirakçısı olduğu macəra dolu hadisələr esse janrında qələmə alınıb. Yazıçı-dramaturq Rüstəm İbrahimbəyov kitaba ön söz yazıb.

2. “İtmiş yaddaşın şifrəsi. Mədəniyyət, incəsənət və ədəbiyyat söhbətləri”

Mədəniyyət, incəsənət və ədəbiyyat mövzularında düşüncələr toplusu. “Mədəni insan kimdir?”, “Ziyalılıq nədir?” kimi suallara cavab axtarılır. Sakit, fəlsəfi tonda yazılıb. Şəxsi müşahidələr üstəgəl mədəni refleksiya. Kitaba Aqşin Yenisey “Həyatda yeri tapılmayanın kitabı” adlı ön söz yazıb.

3. “Yaddaş ləpirləri. Demokratiya yazıları”

Kitabda daha çox ictimai-siyasi düşüncələr yer alıb. Demokratiya, insan haqları və cəmiyyətin problemləri haqqında publisistik yazılar toplanıb. Ön sözün müəllifi professor Cəmil Həsənlidir.

4. “Ruhlar şəhəri. Yurd yazıları”

Onun ən məşhur kitablarından biridir. Ağdam şəhərinə həsr olunub və xatirə-esse janrındadır. Kitabda müəllifin uşaqlıq, gənclik xatirələri ilə yanaşı Qarabağ müharibəsinin yaratdığı ağrı-acı təsvir olunur. Bu əsər təkcə şəxsi yaddaş deyil, həm də bir dövrün tarixidir. Kitaba şair Ramiz Rövşən ön söz yazıb, son sözün müəllifi isə akademik Rafiq Əliyevdir.

5. “Çöl Qala”

Bədii əsər (roman) kimi diqqət çəkir. Real həyatdan qaçıb virtual dünyaya sığınan müasir insanın daxili dünyası təsvir olunur. Müəllif əsəri öz dünyasını qurmağa can atanların hekayəti adlandırır.

6. “Hyresgäster” (Kirayəşinlər)

“Çöl Qala” romanının isveçcə tərcüməsidir.  İsveçdə “Kirayəşinlər” adı ilə nəşr olunub. İsveçcəyə Səadət Kərimi çevirib.

7. “Бейсбол на шахматной доске” (Şahmat taxtasında beysbol)

Rus dilində Moskvada nəşr olunub. Kitaba müəllifin bədii-siyasi esseləri, hekayələri, publisistik məqalələri, səfər qeydləri toplanıb. Rus dilinə Nicat Məmmədov çevirib.

8. “Озоновые люди” (Ozon adamlar)

Rus dilində Bakıda nəşr olunub. Esse, hekayə və publisistik məqalələr toplusudur. Ön sözün müəllifi jurnalist Elçin Şıxlıdır.

***

Elektron kitablarım haqda isə Sİ-nin qısa annotasiyaları bunlardır. Burada da onun oxucuya hansı ardıcıllıqla oxumaq tövsiyyəsinə əməl etdim. Kitabları yazılma tarixi ardıcıllığı ilə yox, onun məsləhət bildiyi məntiqi sıralamada verdim:

1. “Feysbukda qalan yaddaş ləpirlərim”

Kitaba müəllifin sosial mediada yazdığı statuslarından yığılmış xatirələri, şəkilli yaddaş parçaları daxildir. Müəllifin özü demiş “itib batmasın” deyə toplanıb kitab halına salınıb.

2. “Etiraz haqqı. Azadlıq hekayətləri”

Bu, daha çox ideya kitabıdır. Azadlıq, etiraz, 1988-də ildə başlayan Azərbaycan Milli Azadlıq hərəkatından bu günədək olan ictimai-siyasi proseslər haqqında yazılar toplusudur. Bir növ “nəsil manifesti” təsiri bağışlayır, şəxsi yaddaşın publisistik dildə ifadəsidir, siyasi ton açıqdır.

3. “Qarabağ aynasında Azərbaycan”

Qarabağ münaqişəsi (1988-2023) mövzusunda müəllifin son 35 ildə yazdığı yazılar toplanıb. Kəskin və açıq mövqeli mətnlərin çoxluq təşkil etdiyi kitablardandan biridir. Bu yazılarda Qarabağın tarixi ilə yanaşı Rusiyanın 200 yüz illik Qafqaz siyasəti nəticəsində yaranan və zaman-zaman qızışdırılan etnik münaqişə, qırğınlar, deportasiyalarların nəticələri haqda bilgilər almaq mümkündür. Müəllif bir zamanlar yaşadığı Qarabağı ən xoş xatirələrlə xatırladığı kimi şahidi olduğu müharibəni, faciələri, neçə-neçə qırıq taleni, yarımçıq ömrü, acı həyatı bədii publisistik dildə qələmə alıb.

4. “Yol. Səyahət yazıları”

“Yol”a müəllifin “Ölkələr və şəhərlər” silsiləsindən yazdığı foto-reportajlar, səfər təəssüratları, yol qeydləri salınıb. Tarixi yerlərdən, muzeylərdən, qədim mədəniyyət abidələrindən, ölkələrin sosial, şəhərlərin ictimai, xalqların mədəni həyatından söz açılır.

5. “Persona. Kitablar haqqında kitab”

Müxtəlif kitablar haqqında esse və məqalələrdən ibarətdir, amma ədəbi tənqid yox, şəxsi münasibət, xatirə, düşüncə yazılarıdır. Müəllif özü də deyir ki, bu yazılar klassik mənada ədəbi tənqid yazıları deyil.

6. “Danışım, gör məni” (müsahibələr)

Müəllifin illər boyu mətbuata verdiyi müsahibələr toplusudur. Mövzular müxtəlifliyi ilə seçilir: siyasət, insan haqları, demokratiya problemlərindən tutmuş ədəbiyyata, dinəcən. Zamanlar və məkan fərqliliyi də öz yerində: Qarabağdan Kubaya, sovet illərindən günümüzədək.

7. “Gəlmə. İsveç söhbətləri”

Bu kitab İsveçin tarixi, mədəniyyəti, incəsənəti, ədəbiyyatı, təbiəti, ənənələri, siyasi sistemi, dövlət-vətəndaş münasibətləri, sosial rifah modeli və hərbi təhlükəsizliyi haqqında məqalələrlə yanaşı, “Gəlmə” silsiləsindən hekayə və esseləri də ehtiva edir.

Eyni zamanda, bu kitabı İsveçə köç etmiş bir yazıçının baxış bucağından yazılmış ümumi bir portret kimi də qəbul etmək olar.

8. “ЧАМАЙРА. Кубинская тетрадь”

Səyahət və müşahidə əsasında yazılıb. Müəllifin Kuba ilə bağlı səfər təəssüratları, qeydləri, şahidi və iştirakçısı olduğu macəra dolu hadisələr esse janrında qələmə alınıb. Yazıçı-dramaturq Rüstəm İbrahimbəyov kitaba ön söz yazıb. Ruscaya Nicat Məmmədov çevirib.