Allahverdi Bağırovun 70 yaşı tamam olur bu gün. Nədənsə mənə qəribə gəlmir onu 70 yaşında təsəvvür eləmək. Tək mənə yox, onu tanıyan hər kəsə qəribə gəlməz, düşünürəm. Onu elə cavanlığından ağsaqqal tanıdıq hamımız, yəqin, ondandı. Oxumağa davam et
Erməni yalanını təkzib edən, onların saxtakarlığını aşkarlayan müəllifi niyə bizim saytlar dərc eləmədilər, yaxına buraxmadı? Əslində bu suala cavab yazmaqdı qəsdim.
Amma ondan başlayım ki, müasir müharibədə informasiya savaşı səngər döyüşüylə təndi. Məncə hələ daha artıqdı. İnformasiya davasından qalib çıxmasan aldığın səngərləri saxlaya bilməzsən! Bəzən lap belə də olur – informasiya müharibəsində düşmənə vurduğun sarsıdıcı zərbə bəs edir, daha səngər döyüşlərinə ehtiyac qalmır.
Üç ilə yaxının söhbətidi. Ermənilərin panorama.am saytı azərbaycanlı oxucunu hədəflədiyim “Xaçaturyanın qələbə suitası” adlı məqaləmi xəbərim olmadan ruscaya çevirib. Kontekstdən çıxarılan həmin yazı “İsveçdə yaşayan azərbaycanlı yazıçının açıq məktubu” adıyla 50-dən artıq erməni-rus saytında yayımlanıb. Oxumağa davam et
Сайт Panorama.am без моего разрешения (и даже ведома) перевел на русский язык, вырвал из контекста и опубликовал мою статью “Xaçaturyanın qələbə süitası” (“Победная сюита Хачатуряна”), которая изначально была нацелена на азербайджанского читателя.
Это было представлено, как мое открытое письмо. Я знаю, что это обычное дело во время информационной войны – каждый адаптирует информацию под свои интересы, но уважающие себя СМИ, верные журналистской этике, так не поступают. Oxumağa davam et
Ondan başlayım ki, İsveç Kral Akademiyasının üzvlərini hansısa “qaranlıq” məqsədlər güdməkdə suçlayanlardan deyiləm. Onlar Nobel mükafatını kimə verdiklərini yaxşı bilirlər. Mənim bildiyim isə odu ki, mükafat onu təsis edənin vəsiyyətinə uyğun – siyasi-ideoloji motiv nəzərə alınaraq, uğur qazanmış ədəbiyyata verilir.
Svetlana Aleksiyeviçin bu mükafatı almasını adı hələ iki il əvvəl namizədlər siyahısında olanda gözləyirdim.
Özü haqqında, yazdığı kitabların mövzusu barədə bildiyimdən ona qarşı bir yaxınlıq duyurdum – başqa namizədlərin adı mənə heç nə demirdi. Bir vaxtlar eyni ölkənin vətəndaşı olmağımız, sonra ayrı-ayrı ölkələrdə yaşasaq da bənzər həyatımız bu yaxınlığın əsas səbəbi idi, belə bilirəm.
Mükafat ona onillər boyu yazdığı beş kitablıq “Utopiyanın səsi” adlı bədii-sənədli xronikaya görə verilib. Öz taleyini özü danışan “balaca adamlar”ın kiçik tarixçələrindən böyük tarix səlnaməsi yaratdığına görə.
Təqdimat törənində çıxışı, sonra İsveçin SVT-2 kanalının Nobel mükafatı alan başqa qaliblərlə birgə təşkil elədiyi dəyirmi masada dedikləri onu dinləyən hər kəs kimi məni də təsirləndirmişdi. Elə bilirdim, məndən danışır; eşidib-gördüklərimdən, xatirə-düşüncələrimdən, taleyimdən danışır.
Dəyirmi masada Svetlana Aleksiyeviç yazıçı ilə jurnalist, bədii əsərlə publisistika arasında əla paralellər apardı. Bilirsiniz, mükafatın ona verilməsi birmənalı qarşılanmadı – yazdıqlarına “publisistikadır” deyənlər oldu (Bizim son Milli Kitab Mükafatı müsabiqəsində bəndənizin “Çamayra. Kuba dəftəri”ni də eynən bu cür ittiham edənlər vardı). Bu ittihamlara isə onun cavabı qısa idi:
”Mərməri yonan vaxtı Rodeni daşyonan sayarsan, amma sonda yaratdığına baxıb ona heykəltaraş deyəcəksən. Jurnalist kimi danışdırdığım adamlar da beləcə, əsərlərimin material-qəhrəmanlarıdır, “balaca adamlar”dan mən əsər qəhrəmanı düzəltmişəm”.
Verilişin səhəri günü yaşadığım Karlskrona şəhər kitabxanasına gedib Svetlana Aleksiyeviçin rusca kitabını istədim. “Yoxdu, amma istəsən sifariş verib ala bilərik, 3-4 həftə çəkəcək”, dedilər. İstədim. Azərbaycan oxucusu üçün qəribə gələr, amma İsveçdə belədi – kitabxana oxucunun arzusuyla xarici ölkədən kitab alıb fonduna daxil edə bilir.
Bir ay sonra telefonuma sms gəldi: “Kitabı götürə bilərsiniz”. Gedib götürdüm. “Sekond hənd zamanı” (“Время секонд хэнд”) – Moskvada elə təzəcə, 5-10 gün olar nəşr edilib.
Onu qarlı bir həftəsonunda oxuyub bitirdim. Bir zamanlar vətənimiz olmuş SSRİ-nin mən görməyən üzü, vətəndaşlarının xarakteri və sovetdən sonrakı “azadlıq peşmanlığı” elə adamların öz diliylə bittə-bittə nəql olunur.
…Kitabı bizə maraqlı edən həm də hadisələrin zaman-məkan paralellərində Azərbaycanın dünəni və bu gününün boy verməsidi.
Kitabın elə ilk səhifələrindən adamı Milan Kunderanın “Zarafat” romanının nəfəsi vurur. Oxşarlıq eyni ideologi-siyasi məkanda yaşayanların taleyindədi. Fərq isə ondadı ki, Kunderanın qəhrəmanları ümumiləşdirilmiş obrazlardısa, Aleksiyeviç canlı şahidləri əsərə gətirib.
Mövzudan yayınmayım, bircə onu deyim ki, Kunderanın başqa əsərləri kimi “Zarafat” da totalitar rejimlərin insan həyatında, mənəviyyatında oynadığı eybəcər rol haqda mükəmməl bir romandı. Başıbəlalı qəhrəmanların yaşadığı acı həyatın bir baş səbəbkarı var – sosialist sistemi! “Sekond hənd zamanı”nda isə yüzlərlə “Zarafat” qəhrəmanı var. Və Aleksiyeviçin bu yüzlərlə qəhrəmanı həm də sosializm yolunda fəda olmuş milyonların əvəzinə danışır.
…Oxuyanda elə bilirsən, əlindəki kitab deyil, güzgüdü. Oxumursan, güzgüyə baxırsan. Səni göstərir, sənə bağlı olan – babandan balanacan – adamları göstərir. Yaşadığın sovet və sovetsonrası ölkəni, orada əhatələndiyin adamları göstərir.
Kitab SSRİ-nin yaranışından çöküşünəcən, süqutundan bu günümüzəcən yaşanmış insan taleləri haqda elə o insanların öz dedikləri həqiqətlərdən ibarətdi. Müəllif epizodik hallarda görünür, o da izahlar, əlavə qeydlər gərək olanda. O, qəhrəmanlarıyla dialoqa girmir, müdaxilə etmir, sadəcə onların monoloquna şərait yaradır.
Bunlar isə adi monoloq yox, etiraf-çıxışlardı. Biri günahların etirafı – cəllad tövbəsidirsə, o biri bir ömürlük dərdin göyərən üzünü, nəhayət, açıb göstərmək məqamının yetişməsindən həyəcanlanan qurbanın şahidlik ifadəsidir.
Yazıçının ustalığı qəhrəmanlarını tövbə anına gətirə, onları inandıra bilməsindədi, mənəvi boşalması üçün onları öz aurasına çəkməsində, ruhi kontakt yaratmasındadı. “Sovet adamını yalnız sovet adamı anlaya bilər. Başqasına bunları danışa bilməzdim…”, – bunu sıradan biri yox, yüksək çinli Kreml məmuru deyir.
Svetlana Aleksiyeviçin istedadı həm də bu portret və səhnələri pazl parçaları kimi toplayıb sovet adamının bütöv bir rəsmini yaratmasındadı!
“Adi kommunalka… Bir mənzildə beş ailə – iyirmi yeddi nəfər yaşayır. Bir mətbəx, bir tualet… İki qonşunun dostluğu tutur: birinin beş yaşlı qızı var, o biri təkdi. Kommunalkalarda bir-birini güdmək adi hal idi. Dinləyirdilər, pusurdular. On metrlik otağı olanın gözü iyirmi metrlikdə yaşayanı götürmürdü. Bu da belə həyatdı… Və bir gecə “qara qarğa” gəldi. Balaca qızı olan qadını həbs etdilər. Qapıdan çıxanda rəfiqəsinə bunları deyə bildi: “Qayıtmasam, qızımı özünə götür, uşaq evinə vermə!” O da qızı götürdü. İkinci otağı da ona verdilər. Qız ona ana dedi – “Anya ana”.
On yeddi ildən sonra əsl ana qayıtdı. Rəfiqəsinin əlini, ayağını öpdü. Nağıllar adətən bu yerdə bitir, amma həyatda başqa sonluqlar da olur. “Həppi end”siz. Qorbaçov vaxtı arxivlər açılanda keçmiş düşərgə sakinindən soruşurlar: “İşinizə baxmaq istəyirsiniz?” – “İstəyirəm”. O da qovluğunu alır… açır… Elə üstəcə ondan yazılan danos idi… tanış xətdi… qonşu… “Anya ana”…imiş danosu yazan…
Siz bir şey başa düşürsünüz? Mən – yox. O qadın da heç nə anlaya bilmədi. Evə qayıtdı və özünü asdı… Mən ateistəm. Mənim Allaha çoxlu suallarım var… Atamın sözlərini xatırlayıram: “Həbs düşərgəsini dözüb yaşayarsan, amma adamları sinirə bilmək olmur”.
Kitab belə ağrılı tale səhnələriylə doludu.
Homo soveticus yekcins deyil. Onun iki tipi var: “cəlladlar” və “qurbanlar”. Aleksiyeviçin kitabı başqa sovetoloji əsərlərdən həm də onunla fərqlənir ki, burada “cəlladlar” da “qurbanlar” kimi səmimi etiraf edirlər. Oxumağa davam et
İsveçin meşə cığırlarında gəzməkdən, göllərin kənarında oturub əksi suya düşən ağacların ləpələrdə titrəyişinə tamaşa eləməkdən xoşum gəlir.
Meşəylə gölün ünsiyyəti sevgililərin, sirdaşların söhbəti kimi tutur. Meşənin dövrələdiyi balaca göl, elə bilirsən, layla deyən ananın qoynundakı körpədi. Qəlbiylə dinləməyi bacaran hər kəs diqqət kəsilsə o layla-söhbətləri eşidər.
Bir balaca meh bəsdi! Deyərsən bəs, bu meh milyon-milyon yarpaq orkestrin dirijorudu, yüngül əl havasıyla onları hərəkətə gətirir. Qəribədi, milyonluq orkestrdə bir yarpaq da çaşmır – hamı əsərini düz çalır.
Meşənin pıçıltılı hənirtisini qulağınla eşitdiyin kimi xəfif küləyin göl sularını titrətməsini də gözünlə görürsən. Gölün üzü təzəcə sevgi dadan gənc qızın sinəsi kimi çırpınır. Bu ləpə-çırpıntı yarpaqların pıçıltı-simfoniyasının suda rəqs edən notlarıdı. Səhnədə balet tamaşasına baxırsan elə bil…
***
İsveçdə xoşum gələn başqa bir məşğuliyyətim də var – “Second hand” mağazaların köhnə kitab, video-audio kaset, val, rəsm əsərləri satılan hücrəsində eşələnirəm. Burada kitablar adətən isveçcə olur. Tək-tük başqa dillərdə, xüsusən, ingilis dilində kitaba rastlayarsan. İsveçcəm, ingiliscəm bədii əsərləri zövq alacaq səviyyədə oxumağa yetərli deyil, amma bu, kitablar arasında saatlarla dolaşmağa mənə qətiyyən mane olmur.
Kitab musiqi kimidi, sözlərini anlamasan da ruhunu tutacaqsan. Yaxşı mahnını ürəkdən oxusan dilini bilməyən də səni anlayar. Bir dəfə Kubada kefimin çağ vaxtında “Ay Laçın” mahnısını nətəhər oxumuşdumsa, otaqdakı kubalılar üzdə xoş təbəssümlə başlarını yelləyirdilər – duyub anlamışdılar.
Ötən il dil kursunda bir yenizelandiyali xanım dərsarası fasilədə bir mahnı oxudu, hamımız valeh olduq, çünki başa düşmüşdük. Bitirəndə bir ağızdan dedik ki, bu, sevgi nəğməsidi. “Elədi” – demişdi dostumuz, “Maori xalq mahnısıdı, “Pokarekare Ana”dı adı”.
Sekondhənd-bukinistlərdə “yaddilli” kitablarla söhbət edirəm tez-tez. Adı nədi? Müəllifi kimdi? Nə vaxt nəşr olunub? Nədən bəhs edir? Neçə nəfər oxuyub görən? Görən kimin evində qalıb bu illər uzunu, yiyəsi nəçiymiş? Bura niyə veriblər, bəs? Keçmiş sahibi ölübmü, ya köçüb gedirmiş deyə aparmayıb, verib bura?
Bax, bu, 50 ilin kitabıdı, amma qatı açılmayıb! Kaş, dili yaxşı biləydim, oxuyaydım! Bilirsən, ruhu necə şad olardı müəllifinin?! 50 il qatı açılmayan kitabını oxumaq ölmüş müəllifin ruhuna dua eləmək kimidi! Əsərdə donmuş həyatı, dayanmış zamanı hərəkətə gətirib can vermək kimi!
Nə vaxtsa oxuduğun kitabı başqa dildə görmək elə qəribə duyğu yaradır ki… necə təsvir edim? edə bilmirəm, axı! Kafkanın “Slottet”, yəni “Qəsr”i, Floberin “Madam Bavari”si təki.
“Qəsr” 1971-ci ildə nəşr olunub. Bir, ya iki dəfə oxunub, zənnim məni aldatmazsa. Özü də lap çoxdan, bəlkə də təzə alınanda oxunandı. Səliqəli qalıb.
“Madam Bavari” ondan xeyli “cavan” olsa da yüz ilin kitabına oxşayır. Nə qədər oxunub, təxmin edə bilmirsən. Çox adam səhifələrin kənarına öz qeydini yazıb. Karandaşla yazan da var, qələmlə yazan da. Xətləri oxuya bilmirəm, anlaşılmazdı, pozuqdu. Amma üz qabığının iç səhifəsinə yazılan “Till min kärlek Ann-Kristin” sözləri aydın oxunur. Björn adlı bir kişi Ann-Kristin adlı sevgilisinə bağışlayıb. Tarix də qoyub, “1993.08.29”.
Sevgilisinin bağışladığı kitabı rəfiqələrinəmi veribmiş oxumağa Ann-Kristin? Yoxsa sevgilinin bağışladığı hədiyyə kitabın bu qədər oxucusu hardan olsun? Bununla nə deyirmiş, görən? Nə biləsən! İsveç qadınlarından baş açmaq olurmu ki?! Oxumağa davam et
Фото автора
В копенгагенском зоопарке наибольшее мое внимание привлекли павианы. Тигры, превратившиеся в клетке в кошек, жеманные и медлительные жирафы, тоскующие по джунглям слоны, безразличные ко всему толстокожие носороги, верблюды, чья шкура на спине от отсутствия наездников истончилась словно у джейранов не были столь интересны, как эти обезьяны. Я битый час не мог отвести глаз от их лицедейства.
В огромной клетке находилось несколько десятков обезьян от мала до велика. Жизнь в этом вольере будто бы регулировалась особыми законами. Общество управлялось на основе четко заведенного механизма. Большая семья подчинялась воле отца-павиана. Не представлялось возможным, что от его контроля может ускользнуть хоть малейшая деталь. Он обладал правом вознаградить или наказать любую другую особь.
Во время моего посещения общество павианов вело свою привычную повседневную жизнь: самки кормили малышей, дети резвились и играли. Один взбирался на скалы, другой свисал с ветки, третий почесывал бок, ловкач отбирал от тихони снедь, а затем, будто злорадствуя, показывал осклабленные зубы, обиженный забивался в угол и смотрел куда-то вдаль печальным взглядом, обжора, расчищая руками яйцо от скорлупы, крепко зажимал ногами банан – одним словом, все обезьянничали.
Матери, держа новорожденных за хвост, не давали им отбиться. И когда куда-нибудь направлялись, то либо закидывали детенышей за спину либо таскали, ухватившись за хвост. Словно оберегали своих детенышей от других самок… А чего страшного могло произойти в огражденном вольере?! Может, давал о себе знать генетический страх, оставшийся со времен жизни в дикой природе. Но порой ужасные происшествия в огражденном пространстве не имеют себе равных по сравнению с тысячами опасностей, подстерегающих в лесах и джунглях.
Здесь как и в человеческом обществе шла тайная и явная борьба. Если присмотреться, начинаешь это ощущать. Вот бы разобраться во всех тонкостях! – тогда мне удалось бы написать интереснейший на свете репортаж.
Отец семейства восседает на самом высоком месте в вольере, на скалах и оттуда контролирует всю семью. Когда поднимается шумиха и обезьяны принимаются дебоширить, хватает одного окрика Отца-павиана, чтоб воцарилась полная тишина. Непокорные самки, нарушающие «правила» подвергались суровому наказанию. Они подвергались половому насилию Отца-павиана. Всего лишь за час мне пришлось стать свидетелем ровно трех таких наказаний.
Во время этого процесса самка смиренно подчинялась Отцу-павиану, покоряясь его желаниям. После «процесса наказания» самка становилась такой тихой, так боязливо забивалась в угол, что ни за что нельзя было бы предположить: именно она поставила вольер на уши своим дебошем (Но это декадентство особо не затягивалось, вскорости самка снова возвращалась к привычному настроению и действиям). А Отец-павиан рычал, бил себя в грудь и возвращался на свой трон в возвышении. Oxumağa davam et
Azərbaycan və neft. İkinci yüzillikdir ki, bu adlar qoşa çəkilir. Dünyanın ən həssas nöqtələrindən birində – Şərqlə Qərbi, Şimalla Cənubu birləşdirən qovşaqda yerləşən Azərbaycanın üstəlik də neftlə zəngin olması daim onu müxtəlif güclərin cazibə nöqtəsinə çevirib. Bu güclər sırasına bəşəriyyətə yön verən və ya bu iddiada bulunan dövlətlər də var, regiona nəzarət uğrunda çarpışan ölkələr də. Dünyanın iqtisadi simasını müəyyənləşdirən transmilli şirkətlər də var, nisbətən kiçik miqyaslı biznes qurumları da. Hamı birlikdə və hər kəs ayrılıqda Azərbaycana can atır, yəni həm də neftə.
Neft təkcə xarici gücləri deyil, yerli siyasi və iqtisadi qüvvə mərkəzlərini də hərəkətə gətirən faktordur. Son yüz ildə Azərbaycanda elə bir ciddi ictimai-siyasi hadisə olmayıb ki, bu və ya başqa şəkildə neft amilinə bağlanmasın. Azərbaycanın ötən əsrin əvvəllərində müstəqillik qazanmasından və onu itirməsindən tutmuş 1990-cı illərdə baş verən olaylara (dövlət çevrilişləri, daxili kataklizmlər və s.) qədər hər məsələdə neft izləri axtarmaq məntiqsiz görünməz. Qısası, Azərbaycanın iqtisadiyyatı da, siyasəti də, mədəni inkişafı da, sosial və hətta mənəvi-psixolji durumu da neft müstəvisindən kənarda təsəvvür oluna bilməz.
Bu il BTC neft kəməri istifadəyə verildi. 2024-cü ilədək Azərbaycana onun illik büdcəsindən on dəfələrlə artıq kapital daxil olacaq. Neftin siyasi, iqtisadi, sosial həyatımızda aparıcı rolu haqqında, neft kapitalının dividendləri barədə çox danışılıb. Bəs xoşbəxt gələcəyimizin təminatçısı kimi vəsf etdiyimiz neftin fəsadları yoxdurmu? Dövlətin «mədəsi» bu böyüklükdə vəsaiti həzm etməyə hazırdırmı?
«İnam» Plüralizm Mərkəzi «Böyük neft kapitalının potensial təhlükələri – Azərbaycan 2025» adlı dəyirmi masa keçirib. Burada neft kapitalının mümkün fəsadları müzakirə edilib. 2025-ci ildə ölkəmiz necə olacaq? Azərbaycan ya neftin hesabına qüdrətlənib çiçəklənəcək, ya da Allahın bəxş etdiyi təbii sərvətləri tükəndirib səfalətə düçar olacaq. Jurnalın əvvəlki saylarında neftin bir çox xalqların aclıq və səfalətdə qalmasının baiskarı olduğu barədə yazılar dərc etmişik. Bu sayda isə ölkəmizin yaxın illərdə mümkün inkişaf istiqamətləri barədə düşünməyə imkan verən xeyli yazı var.
Hələlik düşünək. 2025-ci ildə bir də qayıdarıq bu məsələyə. Təki salamatlıq olsun…
Vahid Qazi
Baş redaktor
Bir dəfə jurnalist Sevinc İltifatqızı müsahibə üçün suallar göndərmişdi. Biri bu idi: “Azərbaycandakı dostlarınız sizin üçün darıxır. Siz necə? Azərbaycan üçün darıxırsınız?”
Belə cavab vermişdim: “İki cür darıxmaq var: biri zamanı saatla, günlə ölçənlərin darıxmağıdı, o biri də illə, əsrlə ölçənlərin. Bütün mənalarda darıxmanın ünvanı insanın özüdü. Məndə klassik anlamda darıxmaq hissi yoxdu. Adam nə üçün darıxa bilər? Gördüyü yer, yaşadığı an, sevdiyi adam üçün, siyahını uzatmaq da olar, yəni, özünün iştirakçısı olduğun zaman və məkan üçün. Sən başqasının yaşadığı həyat, sevdiyi insan üçün darıxa bilməzsən ki! Biz kim üçünsə darıxırıq deyəndə əslində özümüz üçün darıxırıq, sadəcə özümüzün konkret bir həyat kəsimində olduğumuz zaman üçün. Darıxmanın səbəbi ayrılıq olanda ağrılar başlayır. Ayrılıq fizioloji duyğu olduğundan çətin yaşanır. Sualınıza isə yarızarafat belə cavab verim: Şuşayla Hikmət Sabiroğlunu versinlər mənə, bəsimdi, darıxmaram!” Oxumağa davam et
(Çingiz Hüseynovun “Минувшее – навстречу” memuarı haqda)
Axır sözü əvvəl demək olmasın, Çingiz Hüseynovun 712 səhifəlik “Минувшее – навстречу” memuarında maraqla oxunmayası bir səhifə belə yoxdur.
Kitabı oxusan, elə ilk fəslində 50-70 il qabağın Bakısına – İçərişəhərə, Bayırşəhərə xəyali gəzintiyə çıxacaqsan, onun çoxmillətli sakinləriylə tanış olacaqsan, həyat yaşantılarını görəcək, duyacaqsan.
O biri fəsillər də eləcə – vətənin yaxın tarixini sənə retro filmi kimi göstərəcək. Bəzən o vaxtın romantik sevgilərini bu günün qəlbiylə duymağa cəhd edəcəksən, bəzən də repressiyanın qorxusu ətini ürpədəcək. Siyasi sistemin əzib məhv elədiyi talelərə acıdığın kimi bu qədər ağır mənəvi-fiziki basqıya tab gətirib qürurunu qorumağı bacarmışları sayğıyla anacaqsan.
Totalitar rejimdə yazıçı intriqalarına, ədəbi cameənin birini məhv, digərini xilasetmə həmrəyliyinə, sənətkar-hakimiyyət, mərkəz-əyalət, beynəlmiləlçi-millətçi münasibətlərə tarixi-detektiv filmlərə baxırmış kimi baxacaqsan.
Bu fundamental xatirələr toplusu 60-cı illərin əvvəlindən müntəzəm yazılan gündəlik əsasında ərsəyə gəlib. Amma tək qocaman bir yazıçının həyat yolundan bəhs eləmir, bir vaxt mövcud olmuş sovet xalqının Stalin repressiyası, Xruşşov “ottepel”i (yumşalma), Brejnev “zastoy”u (durğunluq), Qorbaçov “perestroyka”sı (yenidənqurma) illərinə və o dövrlərin Azərbaycanına güzgü tutur, bildiyimiz tarixin bilmədiyimiz neçə-neçə qaranlıq künc-bucağına işıq salır. Yüzlərlə canlı personajla, tarixi şəxslə tanış edir, maraqlı hadisələrdən söz açır.
Nə qədər “Bilirdim!” dediyim bilmədiklərim varmış.
Məsələn, bilmirdim ki, qadağan olunmuş Novruz bayramını dövlət səviyyəsində keçirmək təklifini Şıxəli Qurbanovdan 10 il əvvəl Əbdülrəhman Vəzirov veribmiş. Komsomolun birinci katibi işləyəndə qurultayda belə bir təşəbbüs irəli sürübmüş. Ondan da qabaq, hələ müharibə illərində Mirzə İbrahimov cəsarət göstərib partiya rəhbərliyinə müraciət edibmiş.
Xruşşov dövrünün Qarabağ şəhidi
Təzə öyrəndiklərin təzə-təzə suallar doğmasa olmaz ki!
Kitabın “Şıxəli Qurbanov, yaxud “Borc və şərəf adamları” bölümündə 60-cı illərdə görkəmli dövlət xadimlərinin, milli rəhbər kadrların bir-birinin ardınca müəmmalı ölüm sualı kimi.
Azərbaycan Kommunist Partiyasının ideologiya üzrə katibi Nazim Hacıyevun 38 yaşında həyatdan köçməsinin baiskarlarını güman etmək olsa da, Şıxəli Qurbanovun 41, komsomolun 1-ci katibi Maqsud Əlizadənin 34 yaşında ölümünün əsl səbəbləri hələ də sirli qalır.
Kitabda xeyli adamın adı keçir, diqqətimi xüsusi çəkən Nazim Hacıyev haqqında bir qədər ətraflı yazmaq istəyirəm.
Memuarda oxuyuram ki, Nazim Hacıyev ölümündən iki il əvvəl ağır stress keçirib. Onu yatağa salan bu ölümcül stressin səbəbini, düşünürəm, hamımız bilməliyik.
Amerika ilə münasibətlərin yumşalmasından istifadə edən ermənilər sovet hökumətinə müraciət edərək, Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsini xahiş edirlər. Krımın Rusiyadan alınıb Ukraynaya verilməsi qərarını nümunə gətirən Mikoyan məsələnin Siyasi Büroda müzakirəsinə nail olur. Komissiya yaradılır. Bölgəyə göndərilən briqada arayışlarla qayıdır. Qarabağın tarixi və hüquqi cəhətdən Azərbaycan torpağı olmasını sübut edən bir arayış isə mərkəzdə suallara səbəb olur. Partiyanın baş ideoloqu Suslov zəng edərək arayışı hazırlayan Nazim Hacıyevi Moskvaya çağırır.
36 yaşlı Nazim Hacıyev Siyasi Büroda SSRİ kimi nəhəng dövlətin üzü üzlər görmüş azman liderlərinin qarşısında Qarabağın Azərbaycan torpağı olmasını dəlillərlə əsaslandırır.
Kitabdan oxuyaq: Oxumağa davam et
“Namizədlər” silsiləsindən 5-ci yazı
Ötən bazar sovet dövründə canlı bütə çevrilmiş Vladimir Vısotskinin həyatından bəhs edən “Vısotski” adlı filmə baxdım. Kədərli filmdi. Uşaqlığında pərəstiş etdiyin sənətçinin sənə bəlli olmayan həyat faciələrini, ağrı-əzablarını görmək ağırdı. Adamı qüssəli ovqata kökləyir.
Amma bu yazıda qüssəli filmlərdən danışmıram.
Məni düşündürən ayrı şeydi – bir xalq, millət, nə bilim, camaat kimi bizdəki yarımçıqlıq mərəzindən söz açmaq istəyirəm. Natamamlıq kompleksini demirəm, o başqa mövzudu. O, ətraf mühitlə əlaqədə özünəinamsızlıq duyğusudu.
İnsan vərdişlərindən formalaşır. Fərd kimi şəxsi keyfiyyətlərimizdə nə qədər yarımlarımız var. Yarımçıqlıq bizim gen halımızdı, elə bil.
Axıracan getmərik, işi sabaha da saxlayarıq, o biri günə də, Usta Zeynal kimi “nəfəs dərmək”lərimiz saya gəlməz. Tez yorular, tez həvəsdən düşər, ümidsizləşərik.
Yox, əyri-əskiklərimizdən, ayıblarımızdan danışmağı xoşlamıram, danışıb yazsam da. Deyirlər, çox danlanan oğul bivec olar. Əksinə, son vaxtlar düşünürəm ki, yaxşı xüsusiyyətlərimizdən, müsbət keyfiyyətlərimizdən yazmaq, danışmaq lazımdı.
Tərifli yazılar qalsın başqa vaxta. İndi yarımçıqlığımızdan danışmaq istəyirəm. Arzu və xəyallara, həvəs və istəklərə, inam və ümidlərədək yarımçıqlığımızdan.
Vısotskini xatırlatdım, elə ondan da başlayım.
Vısotski azad olmayan sovet adamları üçün necə “azad adam” nümunəsiydisə, SSRİ-nin böyüdüyüm ucqar əyalət şəhəri Ağdamda gitarası ilə məşhurlaşan Rəmiş də eləcə simvol idi.
Səhnəyə uzun saçı, cins şalvarı, hətta “vyetnamka” şəpşəpisiylə çıxaraq sovetin sərt kültür stereotiplərini dağıdan, fərqli ifası, davranışı, həyat tərziylə dövrün standartlarından çox uzaqlaşan biriydi.
Gitara, istedad, xarizma, şöhrət, pul, nəşə. Sözüm bir təhər çıxmasın – adama daha nə lazımdır ki?!
Adama bir də, nəfəs lazımdır!
Rəmişdə bu nəfəs çatmadı, nə Vısotski ola bildi, nə də Viktor Tsoy. Adını çəkdiklərimi köhnə adamlar tanıyar, indiki gəncliyin gördüyü Ledi Qaqadı, ya da Nadir Qafarzadə.
Amma o vaxt o cür sənətkarları birləşdirən ümumi bir cəhət vardı – əsl azadlığın nə olduğunu bilməyən insanlara azadlığın üfüqlərindən xəbər vermək, onların qəlbində yeni, əvvəllər tanış olmadıqları duyğular yaratmaq kimi.
Yazının mövzusundan çıxış edərək deyim ki, Visotskinin 42 illik ömründə tamamladığı yola Rəmiş 70 yaşında belə çata bilmədi. Bilmirəm kimin sözüdü, deyirdi ki, o, bağladığı qalstukla özünü intihar elədi. Ritorik yanaşmadı, razıyam, hər halda özünü Rəmişə oxşatmaq istəyən fanatik çətin tapılar indi.
11 yaşında “Qarabağ bülbülləri” ansamblı ilə Kremlin qurultaylar sarayını fəth edən Tacir Şahmalıoğlundan deyim. Yalançısı Qulu Ağsəs olsun, deyir, bir ağsaqqal sənətçinin “Gəl kömək edək konservatoriyaya gir, vokal dərsi al, sonra get Milanda oxu, dünyaya çıx” təklifinə, Tacir əlini gibinə saralaq, “Saa pul lazımdı?” deyə cavab veribmiş.
20 yaşında olimpiya çempionu olan Elnur Məmmədlinin hədəfi yol polisi olmaq imiş?!
Ədəbi aləmə cəsarətli, savadlı, tabuları dağıdan yeni nəsil nümayəndəsi kimi gəlmiş Seymur Baycanın nəfəsi “intellektual ekstrim” saytı “mədəniyyət və incəsənət portalına” çevirməyə çatdı. Azad sözün hansı ağır şərtlər altında can çəkdiyini bildiyimdən qınamaq ağlıma belə gəlmir. Amma onun qanımızda olan fürsətcillikdən uzaq olmasını da arzulayıram – “kultura” kimi maraqlı saytı “kultseymur” eləməsin!
Düşündürücü, öyrədici publisistikanın öncüllərindən olan, coğrafiyası ölkədən uzaqlara da uzana biləcək bədii mətnlər yazan bir yazıçının hədəfi başqalarının ağlına gəlməyən zirvələr olmalıdı. Məsələn, tək saqqal uzadıb özünü Soljenitsına üzdən yox, yazıb yaradıcılığına da oxşada bilərdi. Dostumuzun xətrin istədiyimdən onu nümunə gətirdim, əslində demək istədiyim hər bir azad yazıçıya aid edilə bilər.
Ayaz Salayev “Retro” proqramı ilə könülləri fəth edəndə 23 yaşı vardı. İntellekt, istedad, xarizma! Hər rejissorun arzuladığı keyfiyyətlərdi bunlar. Üçü də onda var. Hollivud qarışıq dünya kino zirvələrini fəth eləməyi hədəfləyəsi dostumuz “ehram”ların haqsızlığına itaətkar sükut etdi.
Amma onun sevimli ustadı Tarkovski mübariz idi, sovetin dəmir divarlarını yarıb “ehram”lardan azad olmuşdu, hədəfi vardı, istədiyi filmləri çəkmək istəyirdi. İndi ki, sərhədlər dəmirdən deyil.
Həmin Tarkovskinin tələbəsi Aleksandr Sokurovdan, onun Andrey Platonovun əsərləri əsasında sovet illərində çəkdiyi “Tənha insanın səsi” adlı debüt filmini xilas eləməyindən danışmıram heç. “Ehram”ların senzurasından keçmədiyindən məhv qərarı verilən filmin lentini arxivi yararaq oğurlamışdı. Yerinə başqa material qoyubmuş. On il sonra “Nika” mükafatı alacaq filmini beləcə qoruyubmuş.
Hər birimiz yüz belə misal gətirərik, çox uzatmıram.
Axıracan ola bilmirik! Canımızda, ruhumuzda bir yarımçıqlıq var, bunu demək istəyirəm.
Tək mədəniyyətdə deyil, siyasətdən tutmuş dəlləkliyəcən beləyik. Yaxşı mənada ideya fanatikliyimiz yoxdu.
İdealist xalq deyilik! Oxumağa davam et
