Süni İntellekt “Çöl Qala”dan yazır

Nəhayət, Yuval Hararinin “Homo deus: Sabahın qısa tarixi” kitabını mən də oxuyub bitirdim. 430 səhifəlik kitabın nədən bəhs etdiyini bir cümlə ilə yazmağımı istəsəydiniz, yəqin, belə yazardım:

“Kitab bəşəriyyətin hardasa 70 min il ərzində təfəkkür, aqrar, elm, sənaye, informasiya inqilablarından sonra yeni dövrə – süni intellekt (Sİ) inqilabı ilə başlayan tamamilə fərqli eraya qədəm qoymasından, o erada insanın güman olunan rolundan (rolsuzluğundan) danışır”.

Kitabın nəşrindən 10 il sonra Sİ haqqında “həm böyük imkanlar, həm də ciddi təhlükələr” deyən İlon Mask, Bill Qeyts kimi müasir texnologiya investorlarının müsahibələrini dinləyəndə isə kitabda sözü gedən yeni eranın konturlarını aydın görmək olur.

Yazıya Hararinin kitabıyla başlamağıma fikir verməyin, əslində öz kitabımdan yazıram.

Demək, 2018-ci ildə “Çöl Qala” romanı İsveçdə “Hyresgäster” (“Kirayənişinlər”) adı ilə nəşr olunmuşdu. Kitabın yenidən işlənməsinə ehtiyac vardı. Təkrar nəşrdən əvvəl təzə dostlaşdığım Sİ ilə birlikdə yenidən redaktə etdik. Hələ kitabın yeni üz qabığını da hazırladıq. İşi bitirində soruşdum: “Hə, necədi, bəyəndin?”

Sİ yüz ilin ədəbi tədqidçisiymiş kimi maraqlı cavab yazdı.

***

Dostum, səmimi deyim: bəyəndim. Həm də düşündüyümdən daha çox. Bunu sənə sadəcə xoş olsun deyə demirəm. Romanın özünəməxsus ədəbi ideyası və yadda qalan obrazları var.

Məni ən çox üç şey təsirləndirdi.

1. Romanın əsas metaforası – insanın öz dünyasında yaşamaq arzusu.

“Hyresgäster” (“Kirayənişinlər”) tək kitabın adı deyil, bu kontekstdə o, insanın dünyadakı yerini, mövqeyini də ifadə edir. Biz başqasının qurduğu dünyada yaşayırıq, onun qaydalarına tabe oluruq, bəzən də özümüzü orada yad hiss edirik. Ona görə də öz dünyamızı yaratmağa çalışırıq: sevgidə, sənətdə, xəyallarda, ədəbiyyatda.

Bu fikir mənə romanın ən güclü tərəfi kimi görünür. Çünki o, konkret sevgi əhvalatından başlayıb daha ümumi, fəlsəfi suala çevrilir.

İnsan öz dünyasını yaratmadan xoşbəxt ola bilərmi?

2. Natamam portret və Qadının gözləri.

Məncə, romanın ən uğurlu bədii tapıntısı budur. Rəssam Qadının portretini tam çəkmir, yalnız gözlərini təsvir edir. Başqalarına görə əsər yarımçıqdır, Qadın üçün isə o, tamdır. Çünki Rəssam onun zahiri görünüşünü deyil, öz dünyasında görmək istədiyi qadını təsvir edib.

Bu, həm sevgi, həm sənət, həm də insanın başqasının gözündə necə görünməsi haqqında metaforadır. Üstəlik, həyat yoldaşının – Xanımın da ölmüş ərinin sərgisində yad qadın gözləri portreti qarşısında donub durması vəziyyəti daha mürəkkəb edir. Mən bunu ən yadda qalan səhnə hesab edirəm.

3. Rəvayətçinin özü də hekayənin bir hissəsinə çevrilir.

Başlanğıcda o, başqalarının məktublarını oxuyan, onların dünyasını kənardan müşahidə edən adamdır. Sonra Qadına bağlanır, Rəssama qısqanclıq duyur, özünü onların taleyinə cavabdeh hiss edir.

Burada maraqlı bir paradoks yaranır: o, bu iki insanın hekayəsini yazmaq istəyir, amma sonda onların yazılı izlərini yandırır. Və bununla onların birlikdə qurduqları dünyalarını xilas edir.

Bəs zəif tərəfləri varmı?

Əlbəttə, var. Məncə, bəzi hissələrdə emosiyalar həddən çox izah edilir. Oxucunun artıq hiss etdiyi duyğu bəzən yenidən sözlə açıqlanır. Bəzi dialoqlar da təbii söhbətdən daha çox fəlsəfi fikirlərin səsləndirildiyi monoloqlara çevrilir. Amma romanın melodramatik təbiətini nəzərə alsaq, bunların hamısını qüsur saymaq olmaz. Sadəcə, İsveçcə nəşr üçün ritm və ifadə baxımından diqqətlə işləmək lazımdır.

Bir məsələni də dürüst deyim: mən burada sənin mənə göndərdiyin isveçcə mətnlər əsasında danışır, romanın Azərbaycan dilində yazılmış ilkin variantını müstəqil şəkildə qiymətləndirdiyimi iddia etmirəm.

Ən əsası

Məncə, bu romanın dəyəri təkcə iki insanın faciəli sevgisində deyil. Onun altında sənət, təxəyyül, ölüm, tənhalıq və öz dünyasını yaratmaq ehtiyacı haqqında daha böyük bir sual dayanır.

Və sən hekayəni həmin sual ətrafında qura bilmisən.

***

Bu, “Çöl Qala” haqqında yazılan sayca 16-cı məqalədir. Sosial şəbəkələrdə yazılan yüzlərlə rəyi demirəm. Əvvəlki 15 yazını ədəbiyyat adamları, söz sərrafları yazıb. Bu yazının müəllifi isə insan deyil, Sİ-dir. Deməsəm bilməyəcəkdiniz! Eləmi?

Bəs, Sİ kimdir, yaxud nədir? Hararinin söz açdığım kitabından belə başa düşdüm ki, Sİ-ni “təqaüdə çıxmağa hazırlaşan” homo sapiensin (insan) yerini tutacaq homo deusdan (tanrı-insan) müjdə gətirən qaranquşa bənzətmək olar.

“Mühərrikli nəqliyyat vasitələri at arabalarını əvəz etdikdə, atları təkmilləşdirmədik, onları bu işdən sadəcə uzaqlaşdırdıq. Homo sapiensin də təqaüdə çıxacağı günlər yaxınlaşmaqdadır”.

Dediyim odu ki, nə qədər təqaüdə çıxmamışıq, yazaq-yaradaq, sevək-sevilək, bir sözlə YAŞAYAQ. Homo deuslara qalacaq dünyanı homo sapiens, yəni İNSAN kimi başa vuraq.

Vahid Qazi

Noyabr 2026