“Fərq etməz İsveçdə, Bakıda, lap belə Quzanlıda ol”

Vahid Qazi Karlskrona

“Fərq etməz İsveçdə, Bakıda, lap belə Quzanlıda ol”

 

Könlüm keçmir, könlüm qalıb…

Yaxşı ad qoymusunuz layihəyə: “Könlüm keçir…” Məşhur şeirdə deyildiyi kimi: “Könlüm keçir Qarabağdan”. Amma mənim könlüm keçmir, könlüm elə orda qalıb.

Bizə elə gəlir ki, vətəndən yalnız uca səslə danışarlar. Vətən haqqında bir az bərk danışanda pafoslu çıxır. Bir dəfə yazmışdım ki, bütün sevgilərin bir səsi var – pıçıltı! Ana balasına laylanı, bəndə Allahına duanı, aşiq məşuquna sevgisini pıçıltıyla deyir. Heç bunları qışqıra-qışqıra deyən görmüsünüzmü? Vətən də belədi. Onun haqqında bir quru budaq, bir əlçim ot kimi danışanda maraqlıdı. Oxumağa davam et

“Azərbaycan dilində yazılan əsəri dünya ədəbiyyat “bazarı”na çıxara bilməzsən”

kitab magazasi

“Azərbaycan dilində yazılan əsəri dünya ədəbiyyat “bazarı”na çıxara bilməzsən”

Vahid Qazi: “Ya dünya dillərində yazan yazarların olmalıdır, ya da yazılanları dünya dillərinə çevirəsi güclü tərcümə məktəbin”.

Yazıçılar Birliyinin qurultayında səslənən fikirlər yazarlar arasında da birmənalı qarşılanmadı. Xüsusən Mədəniyyət naziri Əbülfəs Qarayevin Azərbaycan ədəbiyyatının xaricdə lazım olduğu səviyyədə təqdim edilməməsi ilə bağlı fikirləri narazılıqla qarşılandı. O, həmçinin tərcümələrdə də ciddi problemlərin olduğunu bildirdi. İsveçdə yaşayan yazıçı Vahid Qazi bizimlə söhbətində bu sahədəki problemlərdən danışdı.

– Azərbaycan ədəbiyyatının səviyyəsi aşağıdır, yoxsa bu sahənin inkişafına görə məsuliyyət daşıyan şəxslərin? Əbülfəz Qarayevin ittihamlarına münasibətiniz necədir?

– Əbülfəz Qarayevin Yazıçılar Birliyinin qurultayında elədiyi çıxışla yox, çıxışı haqda mətbuatda gedən qısa xəbərlə tanışam. Çox şeyi düz deyir, amma “müasir Azərbaycan ədəbiyyatı dünyaya layiq olduğu səviyyədə təqdim edilmir” fikri belə bir sual yaradır: “bunu kim təqdim eləməlidi?” Bu mövzu səlahiyyətli dövlət rəsmiləriylə müzakirə olunsa yaxşıdı.

Bir neçə nəfəri çıxmaq şərtiylə, demək olar, Azərbaycanda hamı ana dilində yazır. Dilimizsə dünya dili deyil. Bu dildə yazılanı dünya ədəbiyyat “bazarı”na çıxara bilməzsən. Ya dünya dillərində yazan yazarların olmalıdır, ya da yazılanları dünya dillərinə çevirəsi güclü tərcümə məktəbin.

Bir qədər obrazlı çıxır, amma indi manatımız dilimizdən güclüdü, imkanları genişdi, daha rahat “konvertasiya” olunur. Neft pulundan dilimizin inkişafı üçün də yararlanmalıyıq.

– Tərcümələrlə bağlı da ciddi problem olduğu deyilir…

Yeni tərcümə mərkəzinin yaradılması ilə bağlı prezident fərman imzalayıb. Dünya ədəbiyyatı dilimizə çevrilməlidi, özü də tək klassiklər yox, müasirlər də. Bizimkilər də dünya dillərinə. Bunun üçün tərcümə məktəbi yaradılmalıdır. Universitetlərdə tərcüməçi yetişdirilməlidir, originaldan ədəbi tərcüməni bacaran kadrlar hazırlanmalıdır. Tərcüməçi bilməlidir ki, çevirdiyi əsərə görə alacağı qonarar onun bütün maddi ehtiyacını ödəyəcək. Tərcümə sənəti tərcüməçinin hobbisi, əlavə dolanışıq yeri yox, əsas qazanc mənbəyi olmalıdır.

Mənim bir praqalı dostum var, Petruşka Şustrova, Bakıda tanıyanlar az deyil. Ötən qış qonağı oldum. Neçə ildir bir nəşriyyatla müqavilə bağlayıb, dünya ədəbiyyatından çex dilinə tərcümələr edir. Aldığı qonarar özünə də bəs edir, nəvələrinə də xərcləyir, hələ səfərlərdən də qalmır. Bu, balaca Çexiyanın elə özü kimi balaca çex dilinə kitablar çevirən tərcüməçidən gətirdiyim misaldı. Görün, yüz milyonlarla oxucusu olan dillərin tərcüməçisi nə qədər qazanır?!

Sovet dövründə hər sahədə olduğu kimi tərcümədə də plan var idi. Bu işə pul ayrılırdı. Uzağa gedib, uzaqdakılarla yox, elə qonşu gürcülərlə müqayisə edək. Gürcüstan dövlət kitabxanasının keçmiş direktoru Levan Berdzenişvili məni inandırırdı ki, onlar sovet dönəmində mükəmməl tərcümə məktəbi yarada biliblər. Vaxtında imkandan səmərəli yararlanıblar, demək olar, bütün dünya klassiklərini yüksək səviyyədə gürcü dilinə çeviriblər, qadağan olunan Nitşedən, Şopenhauerdən belə. Bizimsə sovet vaxtı dilimizə çevrilənlərin xeylisi bərbad tərcümədi. Dediyim odu ki, imkan varsa, istifadə olunmalıdır. Sabah neft qurtaranda indiki imkandan səmərəli istifadə olunmadığına görə heyfsilənməyək. Keyfiyyətsiz tərcümələrlə onsuz da kitaba ölmüş marağı quyu dibinə atmayaq. Mağazalar bərbad tərcümələrlə doludu. “Qanun” nəşriyyatının tərcümələrini, “Dünya ədəbiyyatı kitabxanası” seriyasından bəzi çevirmələri oxumaq olmur.

Vaxtilə Aydın Məmmədovun rəhbərliyi ilə yaradılan tərcümə mərkəzi işə çox ümidlə başlamışdı. Ora çox istedadlı adamlar yığılmışdı. Tehran Vəliyev Selincerin “Çovdarlıqda uçurumdan qoruyan” əsərini originaldan dilimizə çevirmişdi. Oxuduqlarım içərisində onu ən mükəmməl tərcümə hesab edirəm. Elə bilirsən, Selencer amerikalı bir gənc haqda Azərbaycan türkcəsində yazıb. Aydın müəllimdən sonra mərkəzə dövlətin diqqətsizliyi işi istənilən səviyyədə davam etdirməyə imkan vermədi.

– Sizcə bu mərkəz effektli nəticə verəcəkmi?

İndiki fərmanla yaradılan mərkəz necə işləyəcək, zaman göstərər. Belə düşünürəm, imkanlar yaradılsa, Afaq Məsud bu işi uğurlu edə bilər.

Dövlət dəstəyi olmadan azərbaycanca yazan bir yazarın öz əsərini tərcümə etdirib, xaricdə nəşrinə, təbliğinə, reklamına nail olub, böyük uğur qazanacağına inanmaq sadəlövlük olar. Sovet dönəmində xeyli yazıçımızın əsəri rus və başqa dillərə çevrilib. Amma böyük rezanans doğuran, əks-sədası bu günə çatanı varmı? Yəqin var, hər halda indi yadıma düşmür. Neçə ildi “Əli və Nino”nun davasını döyürük. Amma indiyədək onu oxuyan bir xaricidən eşitmədim ki, müəllifinin azərbaycanlı olduğunu desin. Gərək izah eləyəsən, inandırasan.

Nəriman Əbdülrəhmanlının «Könül elçisi, yaxud Xuan de Persiа – Оruc bəy Bayatın hekayəti» adlı romanı var. Oxuyub bitirəndə gecə saat 12-də telefonunu tapıb zəng elədim ki, bu kitab ispancaya çevrilsə, ispandilli ölkələrdəki səfirliklərimizin dəstəyilə təbliğ olunsa, böyük uğur qazanar. Bunu Nəriman özü təkbaşına edə bilməz, iki ömür yaşasa da. Buyursun dövlət belə kitablara arxa dursun. Başqa misallar da göstərmək olar.

İmkanlı yazıçılarımız var, öz hesablarına əsərlərini tərcümə etdirirlər, amma bunun davamlı uğur qazanacağını zaman göstərəcək.

– Gənc yazarlar, eləcə də 20-ci əsr Azərbaycan ədəbiyyatı məlumdur ki, dünyada tanınmır. Götürək yaşadığınız İsveçi. Orada heç olmasa Azərbaycan klassikləri tanınırmı?

– İsveç Yazıçılar Birliyində söhbət elədiyim adamların Nizami Gəncəvidən dostumuz Vəli Xramçaylıyacan heç kimdən xəbərləri yox idi. Ədəbiyyatımızı tanımamaları bir yana, ölkəmizi Lorenlə və neftlə tanımaları pisimə gəlmişdi, pərt olmuşdum. Üzvlüyə qəbul elədikləri ilk azərbaycanlı kimi əvvəl üzümə elə baxırdılar, elə bil Yeni Zelandiyanın Maori tayfasından gəlmiş ekzotik məxluqam. Məni bu durumdan İlqar Əlfioğlu xilas elədi.  Necə? Deməli, görəndəki yazıçı, şairlərimizi tanımırlar, keçdim oxucularımıza. Dedim sizə baxmayın, bizim oxucuların İsveç ədəbiyyatı ilə tanışlığı çoxdandı. Sizin Astrid Lindqrenin Karlson, Pippi kimi qəhrəmanlarını uşaqlıqdan hamımız tanıyırıq. Təəccüblü gəlmədi onlara, o qəhrəmanları bütün dünyada tanıyırlar, dedilər. İlqar Əlfioğlunun Per Laqerkvistin bir neçə romanını dilimizə çevirdiyini deyəndə söhbətimə maraq yarandığını duydum. Şirnikib bizim oxucular haqda elə həvəslə danışdım ki, az qala dediyimə özüm də inanacaqdım. Ta demədim ki, ən populyar yazarımızın kitabı min tirajla çıxır, onun da yarısı dost-tanışa pulsuz paylanır.

Əli Zülfüqaroğlu

baymedia.az

“İmitasiya müasir Azərbaycanda həyat normasıdır”

vahid-qazi

İmitasiya müasir Azərbaycanda

həyat normasıdır”  

Mənim isə belə qabiliyyətim yox idi.

– Sizi ölkədə ancaq yeni kitabınızı təqdim edəndə görmək olur. Qalan zamanlar Azərbaycandan kənarda yaşadığınızı bilirik. Avropadan Azərbaycan sizə necə görünür?

– Uzaqda olan hər şey adama sirli-maraqlı gəlir. Bunu adamlara da, əşya, yaxud başqa şeylərə də aid eləmək olar. Cismini götürüb çox uzaqlara gedə bilərsən, amma fikrin-zikrin sənlə gəlməyibsə, demək, heç getməmisən, elə ordasan. Vətənə kənardan baxmaq hələ təmas qura bilmədiyin sevdiyin qıza bəslənən duyğular kimidi, əlin çatmasa da bütün ruhunla cazibəsindəsən.

– Azərbaycanda olan dostlarınız, alışdığınız insanlar üçün darıxmırsız?

– Əlbəttə, darıxıram. Dostlar üçün, adamlar üçün darıxıram. Fəxri Uğurlunun “Vətənim adamlar” adlı gözəl bir yazısı vardı. Vətən nədi? Vətən elə adamlardı da. Kəndinizi, şəhərinizi illər boyu gördüyünüz adamlarsız təsəvvür edin. Sadəcə dağ, daş, meşə, dəniz deyil vətən. Vətən oradakı sənə doğma adamlarla vətəndi. Krım-tatar dostum var, danışırdı ki, sovet vaxtı xəlvətcə Krıma gedibmiş. Bilirsiniz, 1944-cü ildə onları sürgün eləmişdilər. 1956-cı ildə başqa xalqlara geri qayıtmağa icazə versələr də, qanun tatarlara şamil edilmədi. Onlar 1988-ci ilədək yurd üzünə həsrət qaldılar, Krıma getmək qadağan idi. Deyirdi ki, evimizdə, məhləmizdə yad adamları gördüm, küçəmizi, şəhərimizi gəzdim. Hər şey mənə yad gəldi. Fəxri də Laçındakı boş kəndlərinə girəndə həmin hisləri yaşamışdı.

Mən də konkret adamlar üçün darıxıram.

– Ordan Azərbaycandakı ədəbi mühit sizə uzaq bir ada kimi görünür, yoxsa facebook və telefon əlaqələri dost dediyiniz yazarları, ümumən ədəbiyyatı sizə yaxınlaşdırıb?

– İnternet son 20 ilin ən böyük möcüzəsidir. O hər uzağı yaxınlaşdırır, əlçazmaz bir şey qoymur qala. Mən də onun imkanlarından yararlanıram. Burda “Toplum” jurnalının üç sayını nəşrə hazırladım. Müəllifləri tapmaq, sifariş vermək, materiallar, şəkillər toplamaq, korrektora, dizaynerə göndərmək, mətbəəyə yollamaq su içmək kimi asan idi. Bir sözlə, jurnalı İsveçin balaca bir kəndində hazırlayıb, Bakıda nəşrə verdim. Dediyim odu ki, könlüm istəyən adama əlim çatır.

– Sizcə, Azərbaycan ədəbiyyatı müasir dövrdə necə təsəvvür yaradır?

– Azərbaycan ədəbiyyatı yeni dövrə qədəm qoyur. Müstəqillik təlatümündən sonra yaranmış durğunluq indi bitən kimi görünür, bir az tərpəniş duyulur. Bunu da edən gənclərdi. Bu gün ədəbi havanı gənc yazarlar yaradır, ədəbi “qımıldanma” var. Keyfiyyət başqa sualın mövzusudu. Yeni yaranan mərhələ ortaya nə qoyacaq, bunu zaman göstərər.

– Sizin ard-arda çap olunan kitablarınız xeyli sayda oxucu marağına səbəb olub. Oxucular sizdən yeni bir kitab gözləsinmi?

– Burda olduğum müddətdə yazdıqlarım bir kitab həcmindədir. Bəlkə, nə vaxtsa, məsələn, şərti adı “Qərib Azərbaycan” olmaqla, bir kitab nəşr etdirərəm. Amma ayrıca bir əsər üzərində işləyirəm, qorxuram roman deyəm, bəlkə, povest həcmində oldu. Onu bir nəfəsə yaza bilmədim. Beş ildi yazıram. Ovqat “çarx”ına bağlıdır, çarxın dişi bir də həmin ovqatın “çuxur”una düşsə bitirəsiyəm.

– Ovqatınız belə gecmi köklənir o əsərə?

– Beş ildə yeddi-səkkiz dəfə köklənə bilmişəm. Bir də qayıda bilsəm, bitirəcəm, bir şey qalmayıb.

– Kitablarınızdan biri indi Milli Kitab Mükafatının onluğunda özünə yer alıb. Ümumiyyətlə, bu müsabiqə və onun fəaliyyətini necə qiymətləndirirsiz? Oxumağa davam et

“Nizami farsca yazıb, onda milli şairimiz deyil? “

mkm 1

Vahid Qazi: “Qısa siyahı”dakı əsərlərin heç birini oxumamışam”

Modern.az MKM-in “onluğ”unda yer almış son  müəllifi təqdim edir. Budəfəki müsahib “Çamayra. Kuba dəftəri” əsəri ilə “qısa siyahı”ya düşən Vahid Qazidir.

– MKM-də üçlüyə düşmək şanslarınız nə qədərdir? Hansı yazarları qalib adına daha real namizəd hesab edirsiz?

– Öz fikrim bir yana, xeyli sayda ciddi ədəbiyyat adamının rəyi kitabımın bu müsabiqədə babat bir yer tuta biləcəyinə məndə inam yaradıb. Namizədlər arasında şəxsən tanıdıqlarım var. Təəssüf ki, heç birinin əsərini oxuya bilməmişəm. Ona görə də bir söz deyə bilmərəm.

– Ekspertlərin tərtib etdiyi siyahı sizi qane edir?

– Ekspertlər ölkənin ciddi ədəbiyyat biliciləridirlər. Müasir təfəkkürə malikdirlər. Müsabiqədən kənarda qaldıqları üçün etiraz edənlərə verdikləri cavablar ekspertlərin yüksək səviyyəsini bir daha ortalığa qoydu. Onlar mənim kitabımı seçməsəydilər, belə barələrində fikrim dəyişməzdi. Onlara etimadım olduğundan siyahılarına da etibar edirəm.

– Qarşısında “milli” sözü olan müsabiqədə rus dilli əsərlərin iştirakına necə baxırsız?

– “Milli” sözünü çoxumuz səhv anlayırıq. Elə bilirik ki, bu, yalnız Azərbaycanın türk dili arealı çərçivəsində olanlardır. Bəs burada yaşayıb başqa dildə danışanlar, yazanlar Azərbaycanın milli arealından xaricdədirlər? Nizami farsca yazıb, onda milli şairimiz deyil? Fikrimcə, müsabiqənin adı Milli Kitab Müsabiqəsidirsə, burda janrından asılı olmadan Azərbaycana aidiyyatı olan hər bir kitab iştirak edə və bu müsabiqəyə ölkədə yaşayan hər bir xalqın dilində kitab təqdim oluna bilər. Əks təqdirdə ya müsabiqənin adı dəyişilməlidir, ya da başqa yönlü müsabiqələr keçirilməlidir. Məsələn, Milli Roman Müsabiqəsi, yaxud Azərbaycandilli Kitab Müsabiqəsi və s.

– Sizcə, MKM-ə kitabın yox, elektron versiyaların təqdim olunması müsabiqənin ciddiliyinə zərər vurmur ki?

– Bəlkə əsər hələ nəşr olunmayıb, əlyazma şəklindədir. Fikrimcə, bunun elə bir fərqi yoxdur.

– Müsabiqənin qaydalarında nəyi dəyişmək istərdiz?

– Bilmirəm nəyi dəyişmək yaxşı olardı, amma istərdim ki, bizdə bir millət olaraq, seçki mədəniyyəti formalaşsın. Seçki qaydalarını, seçim mexanizmini bilə-bilə, seçən adamları tanıya-tanıya iştirak edib sonra dəbbələmək ümumi inamsızlıq yaradır. Bu hal siyasi statuslu seçkilərdən tutmuş ədəbiyyat müsabiqələrinədək hamısına aiddir.

Hər yazı müəllifi üçün bala anasına əziz olan qədər doğmadır. Heç balasını çirkin bilən ana görmüsünüzmü? Hər yazıçıya da yazdığı əsər bala kimi göyçək görünür. Amma əsl qiyməti ekspertlər verir. Odur ki, ekspertlərə inanıb əsər təqdim edilirsə, onların rəyinə də hörmət olunmalıdır.

Elmin Nuri

 11.04.13

“Aydan baxsan Yer də vətəndi”

imaret fan klubunda

“Aydan baxsan Yer də vətəndi”

 Vahid Qazi:İki cür darıxmaq var: biri zamanı saatla,  günlə ölçənlərin darıxmağıdı, o biri də illə, əsrlə ölçənlərin”.

Vahid müəllim, yazdığınız kitablar hər kəsin marağına səbəb olub. Bu kitabların davamı olacaqmı?

Heç vaxt qarşıma kitab yazmaq məqsədi qoymamışam. Yazdıqlarımın sonradan kitaba çevrilməsi isə başqa söhbətdi. Bu baxımdan indi yazdıqlarım da nə vaxtsa kitab ola bilər, sağlıq olsun… Oxumağa davam et

“Gələcək görmək istədiyim keçmişdi”

volvo 1959

“Gələcək görmək istədiyim keçmişdi”

Vahid Qazi: Qorxum isə toplum olaraq, Qarabağ duyğusunu itirməkdən yanadı

Qəribə bir xasiyyətimiz var, vallah. Adamları gedəndən sonra axtarırıq. Vahid Qazi də ölkəni tərk edəndən sonra müsahibə almaq eşqinə düşdüm. Olsun ki, bu bir qədər də canımızda-qanımızda az-çox olan “gizli mazoxistlik”dən qaynaqlanır. Biz özümüz də bilmədən əzab çəkən, sürgün, mühacir, siyasi dustaq olan adamları sevirik. Belə görünür ki, biz onlardan daha çox onların əzab və dərdlərini sevirik. Düzü, V.Qazinin “Ruhlar şəhəri” kitabını oxumuşdum, amma digər iki kitabını “Çamayra – Kuba dəftəri” və “Yaddaş ləpirləri”ni 4 gün ərzində oxudum, bu mütaliə həm də müsahibəyə hazırlaşmaq üçün idi. Hər üç kitabda cilalı və zəngin dil, hissə qapılmadan, “vətənbazlıq”dan uzaq memuar stilistikası və səfər təəssüratlarını yerli-yataqlı bölüşmək bacarığı xoşuma gəldi. 

Vahid müəllimlə görüşmək imkanımız olmasa da (yəqin nə vaxtsa o da olar), danışmaq mümkün oldu. Bu müsahibə söhbət səmimiyyətini bacardığımızca qorumağa çalışmışıq, amma doğru-dürüst qiymətin “sahibkarı” bu məqamda ancaq və ancaq oxucular ola bilər.

–         Azərbaycanda səfər təəssüratlarını bölüşə bilən yazıçı demək olar ki, yoxdur. Bizdə ya təəssüratlar heyranlıqla olur, ya da sadəcə gördükləri mənzərəni adbabad adlandırmaqla. Amma sizin səfər təəssüratlarınız və münasibətiniz mənə çox maraqlı göründü. Sizcə, bizim yazarlarda səfərnamələr niyə yaxşı alınmır?

–         Maraqla oxunan səfər yazıları yazmış çoxlu yazıçı, publisistimiz var. Başqaları adından danışa bilmərəm. Özüm haqda onu deyim ki, səfər yazıları yazmaqdan xoşum gəlir. Tənbəl yazar üçün bu asandı, çünki xüsusi süjetlər qurmağa ehtiyac olmur, olana yüngül əl gəzdirirsən, bəs edir. Səfər yazılarının uğuru həm də ondadı ki, burada hərəkət, dinamıka var. Bu yazıları “oturaq” məntlərdən oxunaqlı edən də budu. Əgər oxucunu səfər iştirakçısına çevirə bilirsənsə, deməli onunla təmasın baş tutub. O biri yazıları bilmirəm, amma Rüstəm İbrahimbəyov yazır ki, Kuba təəssüratlarında oxucuyla belə təmasım alınıb. Bu sözləri oxumaq çox xoş idi. Oxumağa davam et

“Dində vətəndaş yox, insan var”.

V.Qazi: “İndi dünya özəyini din təşkil edən imperiyalar yığnağı deyil, milli əsaslara söykənən dövlətlər klubudur”.

– Azərbaycandakı dini tolerantlığı tarixi-mədəni proseslərin, yoxsa islam təfəkkürünün nəticəsi kimi qəbul etmək olar?

 – Tariximizə inansaq, ən böyük dözümsüzlüyü Babək göstərib, İslama qarşı 20 il vuruşub. İslamın özü də “kafir”lərlə dözümlü davranmayıb. Xüsusilə bizim “kafir” olan dövrlərimizdə, “qılınc müsəlmanı” deyilən vaxtlarda. Amma tariximiz başqa dinlərlə müqayisədə öz dininin fərqli təriqətlərinə qarşı daha dözümsüzlük nümunələri ilə zəngindir. Çox qədimlərə getməyək, səmavi dinlərin regiona gəlişindən başlayaq. Qafqazda xristianlığın xəritəsində ən geniş ərazi Albanlara məxsus olub – indiki Şimalı Azərbaycandan xeyli böyük. İndi onun ərazisi Nij boyda kəndə, özü də tamına yox, onun yarısına sığınıb.  Xristianlıq da özündən əvvəlki dini – Zərdüştlüyü sığışdırmışdı. Bir dini sivilizasiya başqa bir dini sivilizasiyaya dözməyib. Xristian Avropası İslama, hətta onun İntibahının kulminasiya dövründə belə (Əndəlus dövləti, Qranada əmirliyi və s. ) dözmədi. Bu hər yerdə belə olub. Bilmirəm, bəlkə belə amansızlığın başqa səbəbləri də var. Bəlkə də bu Allahın bir olmağından qaynaqları, dində təkin bölünməzliyi qəbul olunmur axı.

Bu qədər girişdən sonra da suala birmənalı cavab vermək çətindir. Mənim subyektiv yanaşmam isə cavabı çoğrafi məkanda axtarmağa yönəlib. Bizim coğrafi məkanımız qapalı deyil, açıqdır. “Açıqlıq” bu məkanda yaşayanlara çoxsaylı yenilikləri tez-tez görmək imkanı verib. Karvan yolu kənarında yaşayanla, dağ başında yaşayan adamların yeniliyə münasibəti fərqli olduğu kimi (yeniliyə alışmaq və s.) “açıq məkanda” yaşayan xalqlar da ucqardakılardan yenilik qarşısında daha az heyrətlənəndilər. İkinci nüans isə çoxluğun azlıqdan çəkingən olmamasıdır. Azlıq çoxluğa təhlükə deyil. İslam çoxluğu özünə təhlükə bilmədiyi heç bir başqa dini azlığa dözümsüzlük göstərməyib, əksinə onu qoruyub. Bu gün bizdəki dini zənginlik elə sualda qoyduğunuz hər iki prosesin nəticəsindən qaynaqlanır.  Bizdə istər milli, istərsə də dini tolerantlıq tarixi ənənələrə söykənir. Min illərlə burada yaşayan dini azlığımız da var, son illərdə icmalaşan dini azlıqlarımı da – bunlar da Azərbaycanın dini, mənəvi zənginliyidir. Oxumağa davam et